Khen con đúng cách
Có một tình huống tôi gặp gần như mỗi ngày khi đứng lớp: một bạn nhỏ vừa hoàn thành bài tập, chạy ào đến khoe, và ba mẹ (hoặc chính tôi, những ngày mới vào nghề) buột miệng: "Ôi con giỏi quá!", "Con thông minh quá!". Nghe thì ấm lòng, con cũng cười tít mắt. Nhưng nếu để ý kỹ, chỉ vài phút sau, khi gặp một bài khó hơn một chút, không ít bạn nhỏ bắt đầu chần chừ, thậm chí bỏ cuộc sớm hơn bình thường. Tôi từng tự hỏi vì sao — và sau nhiều năm quan sát, tôi nhận ra vấn đề nằm ở chính câu khen tưởng như vô hại đó.
Khen "con người" khác gì khen "nỗ lực"?
Khi ta nói "con giỏi quá", "con thông minh quá", ta đang khen vào một phẩm chất cố định — như thể sự giỏi giang là thứ con đã có sẵn, không liên quan gì đến việc con vừa cố gắng ra sao. Điều này nghe có vẻ là lời khen, nhưng vô tình gửi đi một thông điệp ngầm: nếu lần sau con làm không tốt, có nghĩa là con không còn giỏi nữa. Đó là lý do nhiều bạn nhỏ được khen kiểu này lại ngại thử những việc khó — vì sợ làm sai sẽ "mất" cái danh hiệu giỏi mà mình vừa được gắn cho.
Ngược lại, khi tôi khen nỗ lực và hành vi cụ thể — ví dụ "con đã kiên trì luyện đọc từ này 5 lần cho đến khi đọc trơn tru" hay "con đã tự giác dọn đồ chơi mà không cần mẹ nhắc" — con hiểu rằng điều được ghi nhận là việc con đã làm, không phải con là ai. Và vì hành động thì luôn có thể lặp lại, cải thiện, con sẽ có động lực cố gắng tiếp, kể cả khi chưa thành công ngay từ đầu. Đây cũng chính là tinh thần của kỷ luật tích cực mà tôi vẫn áp dụng ở Camkey English: ghi nhận sự cố gắng và tiến bộ, thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng.
5 cách tôi khen con khi đứng lớp
- Mô tả hành vi cụ thể thay vì nhận xét chung chung. Thay vì "con giỏi quá", tôi nói rõ con đã làm gì: "Cô thấy con đã tự xếp lại bàn học ngay ngắn trước khi ra chơi đấy."
- Khen đúng lúc, ngay khi hành vi vừa xảy ra. Lời khen có sức nặng nhất khi đến ngay sau nỗ lực của con, không phải để dồn lại khen một lần vào cuối ngày.
- Khen bằng ánh mắt và thái độ, không chỉ bằng lời. Một nụ cười, một cái gật đầu, một ánh mắt tự hào đôi khi chạm đến con sâu hơn cả câu nói. Con cảm nhận được sự quan tâm thật lòng, không phải lời khen theo phản xạ.
- Tránh khen kèm so sánh với bạn khác. "Con làm tốt hơn bạn A" nghe có vẻ khích lệ, nhưng lại đặt giá trị của con phụ thuộc vào người khác. Tôi luôn cố giữ lời khen chỉ xoay quanh chính con và sự tiến bộ của con so với hôm qua.
- Để con tự nhận xét bản thân trước khi mình khen. Tôi hay hỏi "Con thấy hôm nay mình làm bài này thế nào?" trước khi đưa ra nhận xét của mình. Cách này giúp con dần hình thành khả năng tự đánh giá, thay vì chỉ chờ người khác công nhận.
Một đoạn hội thoại minh họa
Đây là một tình huống thật tôi từng áp dụng trong lớp, khi một bạn nhỏ loay hoay mãi với một từ tiếng Anh khó đọc:
— Con: Cô ơi, con đọc được từ này rồi!
— Cô Thơm: Con thấy mình vừa làm được điều gì vậy?
— Con: Con đọc đi đọc lại mấy lần mới đúng ạ.
— Cô Thơm: Đúng rồi đó. Cô để ý con đã thử lại từ này năm lần liền, không bỏ cuộc dù lúc đầu đọc sai. Đó chính là điều làm nên sự tiến bộ của con.
Chỉ một vài câu đơn giản, nhưng con vừa được ghi nhận đúng điều mình đã làm, vừa được khuyến khích giữ tinh thần kiên trì cho những lần sau.
"Lời khen đúng cách không làm con tự mãn, mà giúp con tin rằng mình có thể tiếp tục cố gắng — dù kết quả hôm nay chưa hoàn hảo." — Mai Thị Thơm
Khen con là một kỹ năng có thể học được
Tôi tin rằng không có ba mẹ nào cố ý khen sai cách — chúng ta chỉ đơn giản là chưa để ý. Việc thay đổi một câu khen nhỏ mỗi ngày không khó, nhưng cần sự kiên nhẫn quan sát con nhiều hơn một chút. Nếu ba mẹ muốn tìm hiểu sâu hơn về cách ngôn ngữ định hình niềm tin và động lực của con, tôi có chia sẻ thêm góc nhìn này trong bài viết về NLP trong giáo dục.