Xử lý ăn vạ
Có lẽ không phụ huynh nào chưa từng trải qua cảnh con nằm lăn ra sàn, khóc gào giữa siêu thị hay giữa lớp học. Tôi cũng vậy, cả trong vai trò cô giáo lẫn vai trò mẹ. Sau hơn 12 năm đứng lớp và quan sát rất nhiều trẻ ở độ tuổi mầm non, tiểu học, tôi nhận ra một điều: ăn vạ không phải là con hư, mà là con đang gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm xúc của mình bằng lời.
Vì sao con ăn vạ?
Ở lứa tuổi nhỏ, vốn từ và khả năng kiểm soát cảm xúc của con chưa phát triển đầy đủ. Khi mong muốn không được đáp ứng, hoặc khi con cảm thấy bất lực, tức giận, thất vọng, cách nhanh nhất để giải tỏa là khóc, gào, hoặc nằm vạ xuống. Đó gần như là "ngôn ngữ" duy nhất con có trong khoảnh khắc ấy.
Cũng có những lúc ăn vạ là cách con đang thử xem giới hạn của ba mẹ đến đâu. Nếu lần trước ăn vạ mà được chiều, con sẽ học được rằng đây là cách hiệu quả để đạt được điều mình muốn. Điều này hoàn toàn tự nhiên, không phải vì con toan tính, mà vì trẻ nhỏ học rất nhanh qua trải nghiệm lặp lại.
Con không ăn vạ để làm khó ba mẹ. Con ăn vạ vì con chưa biết cách nào khác để nói ra điều mình đang cảm thấy.
Nguyên tắc xử lý theo kỷ luật tích cực
Trong lớp học, tôi luôn nhắc mình và các giáo viên ba nguyên tắc sau khi một trẻ ăn vạ:
- Giữ bình tĩnh cho chính mình trước. Nếu người lớn cũng quát hoặc mất kiểm soát, tình huống chỉ càng căng thẳng hơn. Một hơi thở sâu trước khi phản ứng luôn giúp ích.
- Không quát mắng, cũng không chiều theo cho yên chuyện. Quát mắng khiến con thấy cảm xúc của mình bị phủ nhận. Nhưng chiều theo lại vô tình dạy con rằng ăn vạ là cách hiệu quả để đạt được điều mình muốn. Cả hai đều không giúp con học được cách quản lý cảm xúc.
- Công nhận cảm xúc trước, đặt giới hạn sau. Câu đầu tiên nên là một câu ghi nhận, không phải một câu từ chối.
Các bước cụ thể
Khi con bắt đầu ăn vạ, tôi thường làm theo trình tự sau:
- Ngồi xuống ngang tầm mắt con, giọng nhẹ nhàng nhưng chắc chắn.
- Gọi tên cảm xúc của con: "Mẹ biết con đang rất buồn vì chưa được chơi thêm."
- Đặt giới hạn rõ ràng, ngắn gọn, không giải thích dài dòng lúc này: "Nhưng bây giờ mình cần dọn đồ chơi, sau đó ăn tối rồi mình đọc sách nhé."
- Nếu con vẫn đang quá kích động, cho con một khoảng lặng để bình tĩnh lại, có thể ở gần bên cạnh mà không cần nói nhiều.
- Chỉ khi con đã bình tĩnh, mới nói chuyện thêm về điều vừa xảy ra.
Một vài câu nói mẫu tôi hay dùng và gợi ý ba mẹ có thể áp dụng:
- "Mẹ thấy con đang rất tức giận. Con muốn ngồi cạnh mẹ một chút không?"
- "Con được buồn, được khóc. Nhưng nằm ra sàn đá chân thì không được. Mẹ đợi con ở đây."
- "Khi nào con bình tĩnh lại, mẹ con mình nói chuyện tiếp nhé."
Giữ nhất quán là chìa khóa
Điều tôi thấy quan trọng nhất không phải là kỹ thuật nói câu gì, mà là sự nhất quán mỗi lần. Nếu hôm nay ba mẹ giữ vững giới hạn nhưng hôm sau lại chiều theo vì mệt mỏi hoặc ở nơi đông người, con sẽ bối rối và ăn vạ nhiều hơn để "thử lại". Trẻ con học rất nhanh từ sự lặp lại có quy luật. Càng nhất quán, con càng nhanh học được rằng ăn vạ không phải là cách hiệu quả, còn được công nhận cảm xúc thì luôn có.
Gợi ý nhỏ: mỗi tối trước khi con ngủ, ba mẹ có thể dành một phút hỏi con hôm nay con cảm thấy thế nào. Đây là cách đơn giản để con dần quen với việc gọi tên cảm xúc của mình, thay vì chỉ bộc phát ra bằng hành động.