Con học Tiếng Anh nhiều năm nhưng vẫn không nói được — vì sao?
Có một câu tôi nghe đi nghe lại suốt hơn 12 năm đứng lớp, đồng hành cùng hơn 1.700 học sinh: "Con học Tiếng Anh mấy năm rồi mà sao vẫn không nói được cô ạ?". Điều đáng nói là những đứa trẻ này không hề học kém. Điểm trên lớp của con không tệ, có khi còn khá tốt. Con làm bài kiểm tra ổn, điền đúng ngữ pháp, thuộc từ vựng để trả bài. Nhưng chỉ cần một người nước ngoài hỏi thăm, hoặc một tình huống cần bật ra một câu tiếng Anh tự nhiên, con lại im lặng, hoặc lí nhí vài từ rồi thôi.
Nhiều phụ huynh tôi gặp mang chung một nỗi lo: con học thêm ở vài trung tâm, thay đổi vài giáo viên, nhưng kết quả vẫn không rõ ràng. Tối nào cũng ngồi kèm con học từ mới, nhắc đi nhắc lại ngữ pháp, thậm chí phải quát mắng, tạo áp lực để con chịu học. Ấy vậy mà hôm sau hỏi lại, con đã quên. Cứ như vậy, năm này qua năm khác, cha mẹ mệt mỏi, con thì ngày càng sợ môn học này hơn là yêu thích nó.
Tôi muốn chia sẻ thật với các bậc phụ huynh: đây không phải vì con dốt, cũng không phải vì cha mẹ chưa đủ cố gắng. Vấn đề nằm ở cách chúng ta đang dạy và học tiếng Anh cho trẻ tiểu học. Dưới đây là những nguyên nhân tôi nhận thấy rõ nhất sau nhiều năm quan sát học trò của mình.
1. Con học thuộc, chứ không hiểu bản chất
Rất nhiều con đạt điểm cao vì có trí nhớ tốt và chăm học thuộc lòng: thuộc bảng từ vựng, thuộc mẫu câu, thuộc cấu trúc ngữ pháp để làm đúng bài kiểm tra. Nhưng học thuộc không đồng nghĩa với hiểu. Khi một từ hay một mẫu câu không được gắn với ngữ cảnh thật, không được não bộ xử lý như một công cụ giao tiếp mà chỉ như một "đáp án cần nhớ", nó sẽ rất dễ rơi rụng. Đó là lý do vì sao con học hôm trước, hôm sau đã quên — vì kiến thức đó chưa từng thực sự "thuộc về" con.
2. Ưu tiên ngữ pháp và bài viết, thiếu nghe - nói
Chương trình học ở nhiều nơi, kể cả trong nhà trường, thường tập trung vào việc làm đúng bài tập ngữ pháp, viết đúng chính tả, chọn đúng đáp án trắc nghiệm. Đây là những kỹ năng cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, con sẽ giỏi "làm bài" mà không giỏi "sử dụng". Ngôn ngữ trước hết là công cụ để nghe và nói, để diễn đạt suy nghĩ với người khác. Khi con không được luyện nghe - nói đủ nhiều, đủ thường xuyên trong những tình huống gần với đời thực, con sẽ không có phản xạ ngôn ngữ, dù vốn từ và ngữ pháp trong đầu không hề ít.
3. Áp lực điểm số khiến con sợ sai, không dám nói
Đây là điều tôi trăn trở nhất. Khi người lớn liên tục nhấn mạnh vào điểm số, vào việc phải đúng, phải giỏi, trẻ sẽ hình thành một nỗi sợ: sợ nói sai, sợ bị chê, sợ bị so sánh. Một đứa trẻ mang tâm lý sợ hãi sẽ chọn cách an toàn nhất là im lặng. Con thà không nói còn hơn nói sai và bị nhắc nhở. Càng bị ép học, bị quát mắng mỗi tối, nỗi sợ này càng lớn, và con càng học càng ngại mở miệng. Tiếng Anh vốn dĩ nên là một hành trình khám phá vui vẻ, nhưng vô tình đã trở thành một áp lực mà con muốn né tránh.
Vậy cha mẹ nên bắt đầu thay đổi từ đâu?
Tôi tốt nghiệp loại Giỏi ngành Ngôn ngữ Anh tại Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014, và có hơn 10 năm dạy tại trường Liên cấp Nguyễn Bỉnh Khiêm - Cầu Giấy, song song với hành trình xây dựng Camkey English. Trong suốt hành trình đó, tôi ngày càng tin rằng dạy tiếng Anh cho trẻ tiểu học không thể chỉ dựa vào giáo trình và bài tập, mà phải bắt đầu từ việc hiểu tâm lý của từng đứa trẻ.
Đó cũng là lý do tôi theo học NLP cùng cô Ngát Bùi, và ứng dụng NLP kết hợp DISC, sinh trắc học vào việc giảng dạy tại Camkey English. Mục tiêu không phải là những kỹ thuật cao siêu, mà đơn giản là giúp mỗi đứa trẻ xây dựng lại niềm tin "mình học được, mình nói được", thay vì mang tâm lý sợ sai, sợ bị đánh giá. Khi niềm tin ấy được xây dựng vững, con sẽ chủ động mở miệng, chủ động luyện tập, và từ đó việc ghi nhớ từ vựng, phản xạ nghe nói mới thực sự bền vững.
Bên cạnh đó, việc cân bằng lại giữa ngữ pháp - viết với nghe - nói là điều bắt buộc phải làm. Trẻ tiểu học cần được đặt vào môi trường sử dụng tiếng Anh thật, được khuyến khích nói dù còn sai, được ghi nhận từng tiến bộ nhỏ thay vì chỉ bị soi lỗi. Và trên hết, người dạy cần đủ kiên nhẫn và đủ yêu thương để đồng hành cùng con, bởi tôi luôn tin rằng dạy học phải bằng cả trái tim, không chỉ bằng con chữ trong sách vở.
Con không nói được tiếng Anh không phải vì con chưa học đủ, mà vì con chưa từng được học đúng cách để dám nói. Khi gốc rễ tâm lý và phương pháp được chữa lành, mọi con chữ con đã học bấy lâu sẽ tự tìm được đường ra.
Nếu chị đang thấy hình ảnh con mình trong những dòng trên — học nhiều năm, điểm không tệ nhưng vẫn không nói được, thậm chí ngày càng ngại tiếng Anh — thì đây chính là lúc cần nhìn lại phương pháp, chứ không phải ép con học nhiều hơn.